Künye H.Gönder Reklam Sitemap Ekle suruç
Suruç Gündem Haber - Suruç
ANASAYFA ARAMA FOTO GALERİ VİDEOLAR ANKETLER EKLE RSS KAYNAĞI İLETİŞİM REKLAM
Araştırmacı Yazar Abdülkadir Gök'ün Vejîna Felsefé Adlı Kitabı Çıktı

Araştırmacı Yazar Abdülkadir Gök'ün Vejîna Felsefé Adlı Kitabı Çıktı

Tarih 21.Mayıs.2011, 16:18

Felsefe Grubu Öğretmeni Abdülkadir Gök yaptığı araştırmaları Vejîna Felsefé (Felsefenin Dirilişi) adlı kitapta topladı.



Felsefe Grubu Öğretmeni Abdülkadir Gök yaptığı araştırmaları bir kitapta topladı. Vejîna Felsefé (Felsefenin Dirilişi) adlı kitabın yazarı Felsefe Grubu öğretmeni yazar Abdulkadir Gök yıllar boyu kendi anadili üzerinde çalışmalar yaparak 20 yıllık felsefe tecrübesini kürtçe diliyle birleştirip bu kitaba aktardı. Vejîna Felsefé  adlı kitap tamamı kürtçe dilin de yazılmış ve 200 sayfadan oluşuyor. Kürtçe diline duyarlı herkesin elinde bulunması gereken muhteşem eserin içeriği kısaca şöyle;

Bilgelik sevgisi, hakikat sevgisi anlamına gelen "philosophie" Yunanca bîr kelimedir. Philosophie kelimesinin ilk kez ortaya çıktığı zaman diliminde iki düşünür tipi vardı: Bunlardan bir bölümü "philosophos" bilgeliği arıyor ve hakikati elde etmeye çalışıyordu; ötekiler "sophos" ise, bilgeliğe ve hakikate sahip olduklarına inanıyorlardı. O halde philosophie kelimesi insanın hakikate ulaşmak için çaba göstermesi gerektiğini ifade eder. Bu özel anlamını bir yana bırakırsak, felsefe genelde bilim anlamına gelir. Yalnız bu görüşü belli bir biçimde sınırlamak gerekir.

Her bilimin meydana gelmesinde belli başlı iki sebep etkili olur: Birinci sebep, bir şeyi bilmeye çalışmamız, yani evrenin yapısının nasıl olduğunu bilmek için gösterdiğimiz çabadır. Amacı yalnızca bilmek olan bu teorik birinci sebepten başka bir de pratik bir motif olan ikinci bir sebep vardır. Biz yalnızca evreni bilmek istemek ile yetinmeyiz, ayrıca bir de ona hâkim olmak isteriz.

 “VEJÎNA FELSEFEYÊ”  adli kitapta eski Yunanlılar felsefe kelimesinin karşıtı olarak "teknik" kelimesini kullanıyorlardı Felsefe, evreni kavramaya çalışan teorik araştırmalarımızın bir bütünüdür. Teknik ile tüm zenaat ve geleneklerdeki (hürfetlerdeki) pratik yetenekler ve metotlar anlaşılır. Felsefe evreni kavramak çabası, teknik ise eşyaya pratik amaçlarımıza yarayacak bir biçim vermek çabasıdır. Îslam dunyasin da felsefe Hîkmet anlamindadir.

Günümüzde felsefe daha özel ve de daha sınırlı bir anlam kazanmıştır. Bugün bir yandan felsefe ile felsefe disiplinlerini, öte yandan da bağımsız bilimlerin her birini tek tek diğerinden ayırıyoruz. Felsefe denilince, evreni bir bütün olarak anlama çabasını kastedeceğiz. Evreni bir bütün olarak anlama çabasından, daha ilkçağda var olan bir felsefe disiplini, "m e t a fizik" doğmuştur.

 

M e t a fiziği ilk kez kuran Aristo'dur. Aristo m e t a fiziği kurmuş olduğu halde, o, bu kelimeyi kullanmamıştır. Aristo, bu felsefe disiplininin kendisine konu olarak aldığı alana "İlk Felsefe" adını vermiştir. İlk felsefe tüm varlıkların özünü, son nedenlerini araştırır ve özellikle de evrenin yapısını ve özünü bilmek ister.

 

Evrenin özünü bir bütün olarak kavramak isteği, tarihin başlangıcından beri vardır. Bugün, meta fiziğe ya da Aristo'nun ilk felsefesine karşılık, evrenin çeşitli alanlarını kendilerine konu alan bağımsız bilimler vardır. Evrenin özü ve aslı probleminde, m e t a fizik, zaman bakımından bağımsız bilimlerden daha öncedir.

 

Özetle: Önce felsefe vardır, bağımsız bilimler sonradan felsefeden ayrılarak ayrı birer bilim dalı haline gelmiştirler.

Felsefeye Giriş, felsefeyle profesyonel ya da amatör olarak ilgilenen herkesin her an el altında tutabileceği, derli toplu ve sistemli bir felsefe tarihi Kîtabidir. VEJÎNA FELSEFEYÊ” turkçede “FELSEFENÎN DIRÎLîŞî” yada “Felsefeye Giriş” anlamini taşiyor.. Felsefecilerin yaşamöyküleri hemde felsefi sistemlerinin ana hatlarını sunan bu çalışma, aynı zamanda felsefe öğrencileri için de paha biçilmez bir başvuru kaynağı olacaktır.....

Felsefe tarihini, bu ilk ve en yaratıcı dönemi sistematik ve sınıflayıcı bir biçimde ele alan kitap, sırasıyla Sokrates-öncesi Doğa felsefesini (Millet Okulu, Pythagorasçılar, Elea Okulu, Herakleitos ve Plüralistleri) Sokrates ve Sofistlerin insan üzerine felsefesini, Platon ve Aristoteles'in geniş kapsamlı sistemlerini ve nihayet Helenistik dönemin dört önemli felsefe okulunu (Epikürosçuluk, Stoacılık, Şüphecilik ve Yeni Platonculuk) tanıtmaktadır.

 “VEJÎNA FELSEFEYÊ” adlı kitapta filozoflar tarih boyunca tuhaf ve kışkırtıcı sorularla kafamızı karıştırdılar; yolumuzu kaybetmemize, sonra da bulmamıza sebep oldular; bazen tamamen yoldan çıkardılar. Şimdi hepsini tanıma ve anlama zamanı. İnsanoğlu aslında neye benzer? Kim olacağımızı ve ne yapacağımızı seçmemiz mümkün müdür? Devlet oluşturmak iyi bir fikir midir? Bilgisayarlar düşünebilir mi? Ideal devlet nedir?, ölûm sonrası hayat varmı? Tanrının varlığı ispatlanabilir mi? Tanrı demişken; birisi söyleyebilir mi lütfen, 'gerçek' nedir?

Hinduizm ve Budizm'e dair bugüne kadar yapılmış olan çalışmalar arasında önemli bir yere sahip, her iki inancı da kendi kaynaklarına dayanarak açıklamayı amaçlamaktadır. Böylece, transmigrasyon (ruh göçü) , kurban, brahman, budha, avatar, atman, soma, tanrı, nirvana gibi birçok kavramın

Dünyadaki en yaygın dinlerden birisi Budizm'dir. Eski metinlere göre Budizmde, Buda'nın öğretisi başta Hint dinleri ve kültürleri olmak üzere diğer dinlerle ve kültürlerle karşılaştırarak anlatılmaktadır.

Kelam'ı inceleyip bırakan bu araştırmacılara karşın Henry Corbin, İslam Felsefe'sinin derinlik boyutunu, bu felsefeye süreklilik sağlayan yönünü kavramış bir bilim adamıdır.

 

 

İslâm felsefesinin mahiyetini ve muhtevasını doğru bir şekilde anlayıp düşünce tarihi içinde işgal ettiği yeri nesnel ölçütlerle tespit etmenin en verimli yollarından birisi, özgünlük-taklit ikileminin baskısından kurtularak, bu felsefî geleneğin kilit kavramları hakkında mukayeseli çalışmalar yapmaktır. Gerek İslâm felsefesinin kendi içindeki farklı yaklaşımlar ve gerekse felsefî gelenekle İslâm felsefesî hîkmet konusunu iyi ele almişlardir. Elkîndî Farabi, Îbnî Sîna, Gazzal, Îbnû Rişt bunlardan birisidir.

 

İslam Felsefe'sini ele alan Batılı araştırmacılar, Henry Corbin'in de değindiği gibi, çoğu kez bu felsefede özgün bir yan bulamayacakları gibi bir önyargı ile hareket ederler. İbn Rüşd'e kadar olan 'Yunan etkisindeki İslam Felsefesi'si ve fazla derinleşmeksizin de Kelam'ı inceleyip bırakan bu araştırmacılara karşın, İslam Felsefe'sinin derinlik boyutunu, bu felsefeye süreklilik sağlayan yönünü kavramış bir bilim adamıdır

Tüm tarih felsefesinin araştırmaların asıl amacı kendimizi anlamak, bizi ve zamanımızı oluşturan nedenlere açıktık kazandırmaktır. Bunun içindir ki, her tarihi araştırmanın kültür tarihi çerçevesi içinde yapılması gerekir. Yalnızca birtakım bağımsız tek tek uluslar ve ırklar yoktur, bir de ulusların ve ırkların ait oldukları kültür çevreleri vardır.

 

“VEJÎNA FELSEFEYÊ” adlı kitapta bizim mensubu olduğumuz kültür çevresi Ortadoğu ve Kurdîstan cografyasi, Avrupayı, batı Asyayı ve kuzey Afrikayı kapsar. Bizim kültür çevremizden başka öteki kültür çevreleri de vardır. Söz gelişi Hint ve Çin kültür çevreleri gibi. Ancak bunlar bizim kültür çevremiz ile yalnızca gevşek bir ilişki içindedir. Tarih hep faydalanmiş ama Kurdlerin kendileri pek faydalanmamişlardir.

 

Bizim kültür çevremizin tarihi milâttan aşağı yukarı 11 bin yıl Önce (Riha da) Mezopotamya'daki Dicle ve Fırat nehirleri boyunca, öteki de Mısır'da Nil nehri vadisinde kurulmuş olan Sümer ve Mısır devletleri ile başlar. Kültür tarihimizin başlangıcında bulunan bu iki devlet, ekonomik, siyasal ve bilimsel bakımdan çok önemli şeyler yapmıştır. Bu kitapta bazi Kurd filozoflar da kaleme alınmıştır. Ki kurd okurların dikkatine epeyce çekecek.

Bu kitapta  “VEJÎNA FELSEFEYÊ”  Kürçe dilin de yazılmiş olması hesabiyle Kürd okurların dikkatini çekecek ve Kürtler artık kendi dilleriyle felsefî ve fikirsel gürüşleri anlayıp okuyabilecekler. Artık kürçe dilin de felsefi düşünce sorgusu anlam kazanacaktır. Mamoste Abdulkadir GÖK Kürd okurlarına felsefi düşünce tarihini büyük bir zevkle kaleme almıştır. Kürd okurların kürçe okuyanlar için büyük bir fırsat…

“VEJİNA FELSEFEYÊ” xwendin bi kurmanci  xweş e. Her biji zimanê Kurdî.

***
 

VEJÎNA FELSEFEYÊ” ji alî Mamoste Abdulqadîr GOK ve bi zimanê  kurdî hatiye nivîsandin. Ev pirtûka ji alî “Weşanxwaneya Ronahî” ve hatiye çapkirin û pirtûk bi 200 rüpelî li pêşberî xwendekarên Kurdan e. Naveroka pirtûkê bi kinî weha ye:

Felsefe, tê wateya "hezkirina zanînê û reva li pey zannebûnê ye." Felsefe; li ser wesf û avahiyên gerdûnê û li ser armancên mirovan û cîhê wan, şirovekirineke gelemperî ye.

Felsefe dixwaze ku wan babetan (mijaran) bi metodeke pisporî û rexnekar, şirove bike. Di bingehê de; felsefe û ramana zanistê bi hevre derketine holê û ramana feslefeyê,  her dem ji zanistê re kewareyeke lêkolîn û lêgerinê ye.

Bi feraseta felsefeyeke wiha re, beşên felsefeyê; ango derûnnasî (psîkolojî), civaknasî (sosyolojî), sinc û gewzîn her diçin li zanînên xweserên ku wekî kevneşopiyên felsefeyê tên zanîn; hemû beşên zanînê xwe dispêrin felsefeyê.

felsefeya mengîwer (îdealîzim an ramanî). Dudi; felsefeya pêzewar (materyalîst an bûjen).

Ji roja ku felsefeyê dest pê kiriye û heta îro, gengeşiya navbera herdu ferasetên felsefî bi hemû dijwariya xwe didome û wê bidome jî. Ji doh heta îro, parêzvanên herdu ferasetan felsefe ye.

Di alema Îslamê de, bêjeya “felsefê”bi bêjeya”hîkmetê” anîne ziman e. Li gor ola Îslamê zanisteya felsefê pir girîng e; Qur’ana Pîroz, seranser li ser “Hîkmetê” disekine û hemû mirov û bawermendên misliman, ji bo fikirkirinê û ji bo tevgera aqilane gelek ayetan (beratan) de behsa hîkmetê an felsefê dike. Kesê ku li ser hebûnê û hebûna xwe bifikire an bi kûr binêre ew kesa, li ser rêya felsefê an jî li ser rêya hîkmetê ye. Di baweriya Îslamê de, li ser hemû hebûnê û hebûna Xwedê, bi “hîkmet”ê tefekûrkirin baweriya tewî mezin e.

li gorî nêrîna hinek ramanweran; berê Yewnaniyan felsefe tune bû û felsefe, bi dema wan re dest pê kiriye. Em dibînin ku di vî warî de di navbera ramanweran de gengeşiyek heye. Li gorî dîtinên wan jî; felsefe bixwe jî ji felsefeya Mezopotamya[1], Hînd, Çîn û ji felsefeya Misrê derketiye. Li Hîndîstanê, Misrê û li Mezopotamyayê siyaset û huner hebû, lê felsefe tune bû. Di felsefeya hîndûyan de, di naveroka metnên pîroz de 'UPANÎŞAD' li ser gerdûn û çêbûna wê daxuyanî hene, lê bingehên wan daxuyaniyan îlahî ne.

Her çax bi dema xwe re tevger û hewldaneke mezin an raman û felsefeya xwe li civata xwe bi cîh dike.

Felsefeya Rojava, ”berî felsefeya Antîk Yewnanî felsefe bi zanistî tune bû” dibêje, lê ev gotina ne gotineke zanistî ye. Mirov, ku li kîjan koşêyî dinyayê jiyaye, li wir raman û felsefe heye.

Di navbera jîndaran de bitenê mirov xwedî mêjî û xwedî hiş (aqil) e.

Em di serdemeke wiha de dijîn ku, piraniya mirovan bêked û şixûl, dixwazin ku bibin xwediyên gelek tiştan.

Di demeka wiha de pirsên wek: "Em kî ne?", "Wate û armanca jiyana me, çî ye?",

Gelo rast e ku modela herî baş demokrasî ye?"

Dû mirinê jiyan heye an rih jî dimre?”

Wan pirsana di pêşiya afirandina mirov de hetanî niha, mirov ji bo ku bersiv bide pêwîste ku jiyana xwe berdewam bike. Ew bersivana bi jiyanê ve girêdayîne.

Gelo jiyana mirovî kînga û çawa dest pê kiriye?",

Feylezof jî tiştên wiha ‘ecêp meraq dikin û pirsan jixwe dipirsin. Dixwazin ku şert û mercên vê yekê, sedem û bandorên wê jî fehm bikin. Feylezof, bi awayekî kûr difikirin û dema ku difikirin jî; hewl didin da ku têbigîhîjin û jiyanê watedar bikin. Dema ku wateyên kifş bidest xwe dixin, wê demê jî; “sîstemên felsefeyê” tînin meydanê. Feylezof, di watedariya hebûnê da gelek teorî û zagonên felsefî tînin ziman û şîrove dikin.

Felsefe û zaniste gelek mijarên xwe bi hev da girêdayî ne. Di dîroka felsefê da, felsefe û zaniste di hindirê hevdin da bûn. Felsefe jî, zaniste jî bi meraqê dest bi mijarên xwe dikin. Herdû jî bi vac (mantiq) û aqil hereket dikin. Felsefe ji zanistê, zaniste jî ji felsefê kêr dibîne û gelek lêkolînên xwe ji hev re derdixine holê. Pirsên felsefê, habûna pêşî ye. Pirsê zanistê jî çawa û çito hebûn dibê ye.

Felsefe û ol pêvendiya xwe di dîrokê de heta îro jî bi hev re hene. Her civatekê da misoger e ku ola xwe hebe. Ol jî mîna felsefê gelek pirsan dibersivîne. Xwedê, yekî afiraner e û xwediyê hemû gerdûnê û mirovahiyê ye. Di destpêkê de li ser rûyê cîhanê tevlîheviyek heye û Xwedê an jî Xwedayan; wan tevlîheviyana (CAOS, SEHM) ji holê rakirine. Felsefe û ol, nêrînên xwe di henek deman de ketinê nava hev e. Felsef û zaniste, tu caran pir dûre hev neketine.

Meriv kanê bibêje ku felsefe bi hemû beşê zanistê re têkiliya xwe heye. Di dinya de, di dema nûjen de gelek beşên zanisteyê (biranş) çêbûne û hîn jî berdevam dibêye. Ji bo vî awayî felsefe kîjan biranşa be bila be, misoger e ku têkiliya xwe bi zanistê re hebe. Mijarên felsefeyê, eger gerdûnî, civakî an jî ferdî be mitlaqa bi biranşên zanisteyan re têkiliya xwe heye. Felsefe, li gor xwe, her biranşêkî re mijarên xwe şîrove dike. Şîrovekirina felsefê, li gor hiş (aqil) û vac (mantiq)ê ye.

Felsefe, di roja me ya nûjen da mirovan têr nake, lê di dema me de bêfelsefebûn jî jiyan berdewam nake. Her kî dixwaze li dinyayê baş bijî, misoger e ku felsefê (ramanê) baş zanibe.

Serdema Antîk de felsefeya exlaqê di destpêkê de ew pirsên bingehîn yên felsefeyê jî, pirsên wek; gelo wateya mirov çi ye? Divê ku çi be? Û hwd.

    Di felsefeya Yewnanî de serdema sîstematîk de Palton û Arîsto di felsefe û zanistê de pir fireh nêrînên xwe anîne ziman e.

Di felsefeya rojhilata navîn de hermû fikr û raman li ser nirxên însanî û exlaqî hatine avakirin. Her yek di alî derûnnasiyê û manewiyatê da mînak in. Ola Buddîzmê, ola Hîndozîzmê, Ola Konfîçyûs, ola Manî di alî baweriya exlaqê da mîna hev in.

Kêm zêde di wan olên din de, mirov dibîne ku rewişt  “exlaq” li ser hîmê başî an xirabiya tevgerên mirov bi cîh bûye. Bûdîzm, di vê mijarê de cuda ye.

Budîzm, tu carê ferqûmelitiyê nexistiye nav nîjadan, welat û kesan. Lewra, Budîzmê bi awakî hezî wekheviya hemû mirovan diparastin.

Feylezofên Yewnane ê yekem Thales, Anaxîmandros û Anaxîmenes e, wan feylezofana li ser gerdûnê çawa çê bûyê û çito ava bûyê disekinin. Di mijarên felsefeyê da mirov û rewşa civakî dûre tê ziman. Tahles, nêrîna felsefeya xwe ya ku avê, bingehî hertiştî dibine, Di kêleka behrê de jiyana xwe derbaskiriye. Bi tenê Thales, av bingehê hertiştî ye û li ser avê lêkolînê dike, lê “arke” ji çi an jî çawa çêbûye? li ser disekine.

 

Mijara felsefeyê ji bo mirov û rastîya tevgera mirovahî di serdema duyem de bi sofîstan dest pê dike. Serdema sêyem sîstematîk e û bi du feylezofên navdar; Palton û Arîsto, pir bilind bûye. Sokrates ji bersivan zêde bi pirsan ramanên xwe di nav civatê de pêk dianîn

Heyama Antîk de felsefeya exlaqê: Herçiqas babeta nivîsa me di serdema Antîk de felsefeya exlaqê be jî, di destpêkê, ew pirsên bingehîn yên felsefeyê jî, pirsên mîna; gelo wateya mirov çi  ye? Divê ku çi be? Ehlq û erdem çi ye?

Anaksîmenes, berî zayînê di navbera 545-480ê salî de li Mîletose hatiye dinya yê. “Hemû hebûn û jiyan ji hewayê çêdibın” Hertişt ji hewa ye. Zîndîbûn, jiyan û hemû hebûn ji hewa ye. Hemû hebûn û heyîn bi xwe zindiye, lê “hewa”jî vê zindîbûnê tînê berçavan.

Herakleîtos, feylezofekî Îyonya ye û tê zanîn ku ramana “guhêrtin”ê cara yekemîn ji aliyê wî de hatiye bikar anîne: “Tiştê ku tu caran nayê guhertin, guhêrtin bixwe ye”. Herakleîtos,”Hertişt diherike, hereket dike û di şûna xwe de nasekine” dibêjê. Çinkû; kesê ku dikevê çemekî ew çema ne çemê berê ye, ne jî ew kesa kesê berê ye. Hertişt tê guhartin û veguhertin.

Empedokles, xwedî teoriya çar hêmanan e. Hebûn çar element in û tinebûn jî ev çarana belavbûn e. Empedokles, berî zayînê di navbera 494-434 salî de hatiye dinya yê. “Ji tunebûnê heyîn û ji heyînê jî tunebûn afrandin ne gengaz e. Çêbûn, ji belavbûn û tevlihevbûna van elementan e. Ew elementana jî, ax, av, hewa û agir e.” Empedokles

Di feylezofên xwezayê yên Yewnanî de ê tewî dawî Demokrîtos e. Berî zayinê di navbera salên 460 - 370ê de jiyaye. Rih ji atom çêbûye,ew jî maddÎ ne. Hejmarên Atom, bêsînor in û pir hûr in." Atom, di naveroka xwe de bisînor in û di navbera hevdu de cuda ne

Di dîroka Yewnanî de, dû feylezofên xwezayê de hişê hinek zanayan tevlihev bûn, Ji bo “erkhe” ramanên cûda cûda hatine gotine. Sofîstan jî, gumanî û şikdariya xwe pêşda dane. Ew Sofîstên Yewnan gelekî zana, bigotin û gotarbêj bûn. Sofîstan ji fîkr û ramanên feylesofên xwezayê re ne erê, ne jî na, ne rast, ne jî nerast negotin e.

   Di dewra sofîstên Yewnanî de zanebûn di civatê de bi pratîk pêk tê. Ew bûyer di Yewnan da peşveçûneke zanayî re dibe bingeh. "Tu tiştek tune ye. Heger hebe jî, mirov fehm nake. Heger em têbigihêjin jî, em nikarin ji tu kesîkî re neqil bikin û gotinan bînin ziman."

 

Sokrates kurê peykertiraşêkî ye. Di ciwanî ya xwe da berdestê bavê xwe şuxûliye.

Ji bo felsefeya Sokrates, feylezofên berî Sokrates û feylezofên dû Sokrates têne binavkirin.

Sokrates, berî zayînê di sala 470-399an de li Atînayê hatiye dinya yê û 70ê salî jiyana wî derbasbûye. .”Atîna hespêkî gêjok e, ez jî ji bo hişiyarkirinê mêşeke hespa me”, ”A ku ez zanim tew tiştekî nizanim” "Destpêka aqil, nasandina hevoka ye."

   Li gor Sokrates, zanîn birî zayînê heye û mirov bi aqilî xwe kanê hîn bibe. Ev tişta ji herkesî re yek e. Çavkaniya zanebûnê bi tenê aqil e.

Serdema sîstematîk de mora Platon û Arîsto lêye. Tesîra vê morê hin dewam dike. Di vê çaxa Sistematîk de du feylezofên navdar bi raman û felsefeya xwe, 2500 salî virda ji me ra peşkeş dikin; ku ewana Platon û Arîsto ye. Dema Sîstematîk bi metodekî zanistî raman hatine ziman e.

 

Berî zayînê di navbera salên 427-347an de li bajarê Atînê jiyaye û di demeke dirêj de xwendekarê Sokrates bû. Doza Mamostê xwe yî Sokrates parastiye. “Herkes, mîna feylesofan nê dinya yê, di civakê de kêm in. “Kesê ku bi felsefê re mijûl dibe feylesof e, zanîn û hêza aqil e. “ ‘Wî guhertin”parastî ye. Tiştên ku bi sehekan têne dîtin ewana gişkî bêdawî ne. Ew hertiştana ji teqez“îdea”yê derdikevin.

Arîsto, di akademîya Platon de 20 salan xwendekarî kiriye. Berî Zayînê di navbera salên 384-322an da li welatê Makedonyê hatiye dinya yê. "Kesê ku maqamên xwe bi peran kirîne, li pey sitandina mesrefên xwe dibezin." "Qenciyê bi tenê neke, xirabiyê jî meke."Her afirandinek bi sedema maddî, bi sedema formel, sedema ê ku hewl dide û bi sedema erek (sedema sedem) ancax pêk tê. Gerdûn, madde û form di alî van rêzan da wekhev in.

Di serdema Helenîzmê de zanist pir peşda çûye. Bi destxistina Misrê de, bajarên Misrê li halî zanistê de dibe navenda zaniste yê. Pirtûkxaneya Îskenderê Mezin navdar e. Li alêma Îslamê dibêjin Medreseya Îskenderiyê. Li vî welatî li ser matematîk, astronomî, bîyolojî pir sekinîne û gelek berhem û lêkolîn çêbûne. Bi tevahî, felsefeya serdema Helenîzmê, ne bixwe ye; felsefake tevlihev e. Di vê dema Helenîzmê de ekolên; STOA, EPÎKUROS, SEPTÎK, PLATONÎ YA NÛ Û KÎNÎKAN derketine holê ye. Ew ekolana li ser felsefeya Sokrates, Platon û Arîsto sekînîne û felsefeya xwe şîrove kirine. Di serdema Helenîzmê de çend ekolên navdar derketine holê ye

Rojava, li ser koka Antîk Yewnanî tê; ku ramanên Antîk Yewnanî di alî felsefê û zanistê de gelekî girîng e. Lê mixabin, felsefeya Rojava li hember felsefeya Îslamê gelekî şunda maye. Di serdema Skolastîzmê de raman, zanist û felsefe bi tevahî di dest “dêrê”da ye. Koka bêjeya skolastîkê, tê wateya dibistanê "sckola" ye. Wateya skolastîkê jî, ji "scholastîcus" pêwendiyeke dibistanî ye. Serdema skolastîkê navbera ( p.z 800-1200) de derbas dibê.

Serdema Skolastîzma Duyem: Serdema skolastîzmê a duyem de, berhemên ‘erebî û yewnanî vergerandine latînî ye. Di vê demê de felsefeya Rojava, ji alî feylezofên Îslamê Îbnî Sîna, Îbnî Ruşt, Îbnî Bace, El Husyme, El kîndî ve vergerandina berhemên Antîk Yewnananî gelekî pêk anîne.

Îslam, civata ku jê derketî çawa bû, em hinekî bi kurtasî li ser bisekinin: Dema ku Pexemberê ola Îslama gerdûnî hîn nahatibû, rewşa ‘Erebîstanê û rewşa civaka ‘ereb gelekî nebaş bû. Bi vê rewşa ‘ereban re digotin serdema cahîliyê, an nezanbûn ê. Gelê ‘Erep di her alî de nebaş bû. Zanebûn tûne bû, peyker (pût) diparastin û zarokên xwe yên keçik bi zindî dikirin binerdê. Qur’an li gor mirovan an dinyayê hîkmeteke mezin e. Felsefe û zaniste jî bi hîkmetê lêkolîn dikin. Qur’an, bala hem feylezofên Îslamê hem jî feylezofên biyanî keşandiye. Ji bo vê hîkmeta Qur’anê, Qur’an ji felsefê û feylezofan re bîye çavkaniyeke mezin û sirrî ye.

El Kindî, li ser vac (mantq), metafîzîk, rêzên zaniste û berhemên Arîsto wergerandî li ser dîroka felsefê û feylezofan gelek têsîr çêkiriye.

Ji bo vê xebatê wî ew bûye damezranê ekola”Meşaî” yan e. Di berhemên El Kindî da ê ji bo felsefê, a tewî mihîm berhema Metafîzîkê ye. El Kindî, di ekola Meşaiyan da tê pejirandin. El kindî, di ola Îslamê da di alî zanisteya kelamê da li ser ramanên Mutezîle tê pejirandin. Fikr û ramanên Mutezîle bi hişan û felsefeyê şîrove dike. Dû El Kindî re, Îbnî Sîna, Farabî, İbnî Rûşt…

Li gor ramana Farabî, zanîn ji hêza têgihîştinê ( sezgî) tê. Farabî dibêje ku çavkaniya zanînê sê beş in; sehek, hiş û dîtin e. Sehek û hiş bêwasite (navgîn) digêne zanînê, sehbûn jî bi wasitê digihêje zanîn ê.

 Îbnî Sîna, li Rajhilatê di alî tip, psikolojî û zanisteyê da hatiye pejirandine. Îbnî Sîna, ji ekola Meşaiyan tê bijartin. Mahiyet ji hebûnê durkevê (îzole be) wê demê dibe sînorê metafîzîkê ev jî, ji nêrînên tasawifgeran re bûye bingeh.

Ola felsefeya Îslamê û felsefeya Tasewife mirov kanê bibêje ku felsefeya Tesewifê ji wergerên El Kindî da dest pê kiriye û bi Farabî û Îbnî Sîna jî bingehek girtiye.

Di dîroka alema Îslamê da teoriya “Pantezîm”ê jî pêk hatiye. Di baweriya ola Îslamê de,”yektevahîbawerî”, ji aheng û sazûmana di gerdûnê da pêk tê.

Li gor wan panteîstana hebûn; madde-rih yek e. Xwedê û hebûna gerdûnê jî yekhev e. Cewher û Xwedê yek in.

Di alî felsefeya tesewifê an jî di alî ramana kelamê (Wehdetê Wucûdê) de ‘Eşarî, Matûrîdî, Mutezîle û gelek sofîstên di dîroka ramana Îslamê de derketine holê ye. Wehdetê Wucûdê, wateya xwe çi ye?: Li gor Îbnî Arabî “Wahdetê Wûcûdê” ango “yekbûna hebûnê”:  Li gor nêrîna doktîrîna“yekbûna hebûnê” a Îbnî Arabî, ji alî zanayên din “panteîst” tê behskirin.

Di sedsala 12an de feylezof û zana yê Kurd Şahrazorî berhemên wî ê ji bo duayê û sofîtî jî,Warîdatul Takdîsat e. 700 salî virda li ser nêrînê Suhrewerdî ê ku pir li ser rexne bû ye kitêba bi navê “Waridat” e. Di ramanê Suhrewerdî de gelek nêrênên din, di hindirî xwe de hewandi ye; Zerdeşî,Pîsagorî, Eflatûnî Nû,Hermetîzim …h.w.d.

 

Li ser axa Kurdistanê gelek şarmendiyên mîna şarmendiya MEZOPOTAMYA gelek çand, şarezayî, gel û netew derbas bûne. Lê belê, mirov kanê bibêje Mezopotamya, şaristaniyake ji bo Kurdan pir dewlemend e. Lewra dîroka jiyana dêmanî (bi cîhbûn) ya mirovahiyê û dîroka şarmendiyê li ser axa Kurdistanê dest pê dike û ji vir li cîhanê belav dibe.

Dawiya dawî hat îspatkirin ku bajarê Rihayê a herî kevnare ye. Eserên Gobeklîtepê û Nevala Çor delîlê kevnare ya cih û warên Kurdan e. Schmidt, diyar dike ku, li gor kevnareyên hatî dîtin de, beriya 11 hezar û 500 sal berê, cara yekem, mirovahî li vê derê derbasî jiyana rûniştî bûye. Di dîrokê de, cara yekem dîsa li vê derê, dest bi çandinê hatiye kirin, heywan li vir hatine kedîkirin.

ZERDÛŞT, didîroka Kurdan û Îraniyan de berî zayinê di sala 628-551ê da li bakurî Îranê nêzîkî bajarê Ûrîmiyê li kêleka çiyayê Zagrosê hatiye dinyayê. Di derhekê Zerdeşte gelek belge û şîrove hene ku Zerdeş ola Medan e an ola Îraniyan e.

”Gelo, ez kî me? Çima he me? Jiyan çi ye? Çima mirov dimire? Piştî mirinê jiyaneke din heye? Kê ev asîman çêkiriye û van stêrkana tê de bi cîh kirine? Ax, hewa, av û agir; kê ev ji bo çi çêkirine? Xerabî û başî çi ne û çima hene? Ev caba van pirsana tu caran sirûşteyê nedidane Zerdeşt. Tarî û ronahî, nexweşî û xweşî, xerabî û qencî û mîzana zanebûnê û nezaniyê wekî fênomenên nakokî dihatin dîtin. Di baweriya Zerdeşt de fênomenek heye; ew jî pîroz kirina agir e.

Bedîuzeman Seîdê Kurdî di jiyana xwe da li ser kelamê, tefsîrê (şîrovekirina  Quanê), dad, aborî, sîyaset, sosyolojî, psîkolojî, hûnera bedewî, fen, mantiq, felsefe, felsefeya tesewifê…h.w.d. Bêhijmar berhemên giranbiha nivîsîne. Li her biranşî, li gor nêrîn û ramanên xwe gelek mijar anîne ziman e. Bedîuzeman ji sala 1908an da hetanî 1926an li ber hinek navên din bi piranî navê Seîdê Kurdî bi kar aniye. Ji sala 1926an şûn ve Bedîuzeman nefî dikin; 35 salan ji Kurdan dûr dikeve. Telebeyên wî yên salên dawî hema bêje temamî wan Tirk bûn. “Ez bêxwarin dibîm, ema bêazadîî nabim”.  “Rehperestî kesê din dikultandine, xwe pê xwedî kirine”.”Ez Kurdim dîye t’ena mekin, ez jî kubarim, serîyek pîvaz bi hezar sevên sor re naguhêrim”.”Ev seriya darê, lê ev wasfa min a şaşikê ancax herê””Çareseriya dewlet bûnê, Mîna yekîtiya dewletên Emerîka (federasyon) ye”.

Li gorî ferhengê wateya Ronesansê zayîn û vejîn e, nûkirin û ji nû ve avakirine. Tevgera ronesansê di sedsala 14an de li welatê Îtalya Bakûr dest pê dike û hêdî hêdî li hemû welatên Ewropayê belav dibe. Ronesan tê wateya serdema nû an serdema Yewnanî bi nû ve tê vejandin û ji her alî ve lêgerîne.

Ronesans, li hember nêrîn û ramanên neguhêrbar, ewan rexne kirine û bi helwista (mijar) xwe ra jî, riya zanisteyê vekiriye.

Di despêka Ronesansê da feylezof û zana li ser qîmet û nirxên “mafî mirovî”disekinin û tînin ziman. Mafî mirovî, mafîkî bêdawî ye. Fîcînûîs:”Ey mirovê pîroz! Xwe nasbike” bi vê gotina bilin bangî mêjiyê însana kiriye.

Felsefeya sedsala 17ê; dabeşkirinên Ronesansê da berhevkirin, komkirin û piştra, li ser hîmê vê felsefeyekê xwediyekîtî damezrandine. Di sedsala 17an de feylezof û zana yên meşhûr Renê Descartes, Baruch Spînoza… e.

Serbixweyî, bi tevgera Ronesansê derketiye holê û bi felsefeya sedsala 17an, li ser hîmên zexim hatiye rûniştandin. Ev pêşketin, di dewra felsefeya sedsala 18an da, şeklekî herî bêdro û helwesteke rast sitandiye. Ev felsefeya sedsala 18an, felsefeya “RONÎBÛNÊ” ye. Bi feylezof Kant va dest pêdike. Kant;”ku tu dixwazî baweriyê bi te bînin, derewan meke” ew tevgera bi mercekî va girêdaye, ji boy vî hawî ne ehlaqî gerdûnî ye. Ema, “derewan meke”, bi mercekî va ne girêdayibe, wêçaxê ev tevgera ehlaqê zagonî ye an ehlaqê erkê ye”dibêje. “Mirovahî, xwedî “ehlaqî zagonî” misoger e ku wan hersê tevgerana bikê, çinku”qencî xwastin” ahenga ehlaqê zagonî ye. Neqencî jî xirabî ye”.

Li gor John Locke, teoriya zanebûnê bi teoriya ceribandin an anînberçavê ve girêdaye. Rastî, ne ku bi tiştê rasteqîn werê fehmkirin. Rastî, yekparebûna an ahenga anînberçave. Teoriya zanistê bingeha felsefeya an ramana John Locke e. Hemû têgehin ceribandinan hatine holê an hemû têgeh ji mirov tê û ev jî sedî sed fehm nabe. Her zanebûna me an fêrbûna mê bikêmasî û binoksanî derdikeve holê.

Sedsala 19an de fikra diyalektikê bi awakî berfirehî dest pêkiriye. Li gor hemû Rasyonalîstan hebûn aqil e, lê aqil xwe naguhêre. Ema, li gor Hegel hebûn aqil e, lê her dem xwe diguhêre. Ew guhertina bi tez, antîtez û sentezê dibe. Di navbera hertiştî de nakokî heye. Ji bo vî hawî misoger e ku hebûn bi “dîyalektîk” ê werê guhertin. Ew guhertina ji aqilî gerdûnî tê. felsefeya Hegel, heyîn bi xwe “aqil”e. An têgeha ku dibêjê “TÎN” e. Hemû tişt, çand an jî dîrok  aqil e. Di sedsala 19an de” fikira tewî rast çavnêrî ye”. Di her mijarên zanisteyê û felsefeyê da, teybetiya lêkolînan ‘pîvan û pîvandin’ e. Pîvanî, ancax bi hebûna maddî dibe. Di vê demê da ji bo “Şoreşa Firensizê” gelek pirsgirêkên Ewrûpê derketine holê.

Di vê sedsala 19an da ji boy dewlemêndiya ne dewreke baş e. Di civakê da gelek çîn derdikevin meydanê û her raman dixwaze ku desthilatiyê bidest xwe xwe. Ramana sosyalîzmê an ramana Karl Marx û Nîçe di vê sedsalê da gelekî xwe peşda dane û ramanên wan di dema wan de dikêve qada piratîkê. Mirov kanê bibêje, felsefeya sedsala 19an da, fikir û raman di civakê da, di desthilatiyê da û di mêjiyê ciwanan da xwe bi cîh dike û piratîze dibe.

Li gor Auguste Comte, hemû zaniste bi hev ra têkiliyên xwe hene. Bingeha her zanistê da matematîk cih xwe digre. Bi rêzê, astronomî, fîzîk, kîmya, bîyolojî tê û tew bilindiyê da zaniste ya sosoyolojî (civaknasî) tê. Sosyolojî ‘qiralîça’ hemû zanisteyan e. Auguste Comte dibêje:”Tiştekî teqez heye ku, tiştek neteqez e”.

Li gor diyalektîk materyalîzimê civak bi du avahiyan pêk tê. Di diyalektîka tarîxî da “avahiya jêr” û “avahiya jor” heye. Ew herdû avahiyana bi vacekî (mantiqêkî) ‘diyalektî’an jî tez, antîtez û sentez her tim nakokî (paradoks) têkîlî xwe bi hevre hene û afrandin bi vê vaca nakokî berdewam dike. Di civakê de her nirx (qîmet), xwe bi vê metodê derdixe holê û dîrok bi vî awayî tê afrandin.

Li gorî Proudhon anarşîzm; dewlet, hemû serwerî û tesîra xwe li ser civakê misoger e ku rake. Civak, misoger e ku bêserwer û bêoterîte bimîne ku azadiya xwe bi dest xwe xe. Nîetsche û Sartre ramanên wan yên li ser fikra anarşîzmê li hemû dinyayê û xusûsen li yekitiya Rûsyayê belav dibin.

S.Kîerkegerd:”Jiyana xwe vala derbas neke, rojên xwe nekuje, dema xwe di xwewê de nekuje, rabe ser xwe bi mirov be” Felsefe, misoger e ku di civatê da di jiyana piratîk da be.

Li gor nêrîna Bergson, dem tu caran bi hêsanî û bi pîvanî di cîhê xwe de nasekine. Dem, domkirin û zindîtiya xwe berdewam dike û diherike. Têgîhîştin an fehmkirina dem, ancax bi dem ra be û bi dem ra biherike. Bergson bi vê nêrîna xwe dibê feylezofekî metafîzîkê. Di serdema sedsala 19an de Bergson, li hember pozîtîvîzmê felsefeya metafîzîkê parastiye.

Li gor min felsefeya sedsala 20an bi çend bêjeyan mirov kanê bi nav bike; felsefeya hemdem, felsefeya nûjen, felsefeya hem


       

Bu haber 19867 defa okunmuştur.

Delicious  Facebook  FriendFeed  Twitter  Google  StubmleUpon  Digg  Netvibes  Reddit

Kültür-Sanat

SURUǒTA ÇEKİLEN AKREP DİZİSİ BÜYÜK BEĞENİ TOPLUYOR

SURUǒTA ÇEKİLEN  AKREP DİZİSİ  BÜYÜK BEĞENİ TOPLUYOR Suruç’ta kısa video dizisi şeklinde çekilmekte olan ve internet üzerinden yayınlanan dizinin çekimleri devam ediyor...

SURUÇLU ŞAİRİN 35 YILLIK HAYALİ GERÇEK OLDU

SURUÇLU ŞAİRİN 35 YILLIK HAYALİ GERÇEK OLDU 1970 yıllarında şiir yazamaya başlayan Suruç’lu şair Sait Kendirci’nın şiirlerini kitaba dönüştürme hayali İlçe Kay...


Adil FIRATHAN Adil FIRATHAN
Abdulkadir GOK Abdulkadir GOK
Mustafa ERGÜN Mustafa ERGÜN
Mehmet KENDİRCİ Mehmet KENDİRCİ

Haber Ara


Gelişmiş Arama

Facebook

Katagoriler

Suruç Gündem Haber Sadece internet üzerinden yayın yapmaktadır. © 2011 Tüm hakları saklıdır. İzinsiz Kaynak olarak kullanılamaz. Surucgundem.com Basın ahlak ilkelerine uymayı tahahüt eder. Yorum ve Yazılardan Yazarları Sorumludur.
RSS Kaynağı | Yazar Girişi | Yazarlık Başvurusu